انسان یا چرخ دنده؟ بحران رسالت آموزش در هیاهوی جهان مدرن
کنکوری: آموزش نباید به نمره، حفظ اطلاعات و آماده سازی خردسالان برای بازار کار محدود شود؛ مدرسه باید بستری برای کشف استعدادها، تقویت عاملیت و تفکر انتقادی و پرورش انسان هایی آگاه، مسئول و برخوردار از کرامت انسانی باشد.
آیا تاکنون به این فکر کرده اید که غایت نهائی فرستادن فرزندانمان به مدرسه چیست؟ در گفتمان غالب امروز، پاسخ بشکلی پنهان یا آشکار، کاملا اقتصادی است: گرفتن نمرات بهتر، قبولی در رشته ای پول سازتر، و در نهایت تبدیل شدن به یک نیروی کار موفق. در این نگاه تقلیل گرایانه، نهاد آموزش به یک «خط تولید» شبیه شده است؛ کارخانه ای که مقرر است مواد خام (کودکان) را دریافت کرده و در پایان خط، شهروندانی استاندارد، رقابت جو و مصرف کننده تحویل جامعه دهد. اما در این مسابقه ی بی توقف برای بقای اقتصادی، چه بر سرِ «انسان» می آید؟
بحران معنا و رسالت گمشده
بر اساس مبانی عمیق تربیتی، رسالت غایی انسان صرفا بقای بیولوژیک و انباشت اطلاعات برای ورود به بازار کار نیست. انسان موجودی دارای آگاهی و حق انتخاب است و هدف غایی اش آن است که «در مسیر هدایت الهی، رسالت خویش را بیابد و تمام پتانسیل وجودی اش را به فعلیت برساند.»
این آگاهیِ درونی نیازمندِ بستری برای پرورش است. اما وقتی مدرسه به جای مهیا کردن فضا برای کشفِ خویشتن، به تزریق اجباریِ اطلاعات یکسان به ذهن های متفاوت می پردازد، کودک از رسالت فردی خود بیگانه می شود. او می آموزد که ارزش انسانی اش نه در گوهر وجودی اش، بلکه در میزان انطباقش با انتظارات سیستم است. بدین ترتیب، ما به جای پرورش انسان های خودشکوفا، درحال تربیت «چرخ دنده هایی» هستیم که تنها وظیفه شان چرخاندن ماشین اقتصاد است، بی آن که بدانند در زندگی به کدامین سو می روند.
هوش مصنوعی و پایان عصرِ «انسانِ ماشین نما»
امروز در نقطه ای تاریخی ایستاده ایم. جهان با بحران های بی سابقه ای روبه روست: از تغییرات اقلیمی و فروپاشی محیط زیست تا ظهور پرشتاب هوش مصنوعی که در چشم برهم زدنی، تمام مهارت های مبتنی بر حفظیات و محاسبات روتین را بلاموضوع کرده است.
در چنین جهانی، سیستمی که همچنان بر پایه حفظ کردن و پس دادن اطلاعاتِ طوطی وار بنا شده، رسما ورشکسته است. اگر قرار باشد کودک ما فقط فرمول ها را حفظ کند و پاسخ های از پیش تعیین شده بدهد، هوش مصنوعی این کار را بسیار دقیق تر، سریع تر و ارزان تر انجام می دهد.
آنچه ماشین ها و الگوریتم ها ندارند، اخلاق، صلح درونی، شفقت، تفکر انتقادی و توانایی پذیرش «مسئولیت انسانی» است. بحران امروزِ جامعه ی ما، بحرانِ کمبود مهارت های فنی نیست، بلکه بحرانِ «معنا» و فقدانِ انسان هایی است که برای جهان دل بسوزانند.
عبور از «شکل دهی» به «راهبری»
برای خروج از این بحران، نیازمند تغییر نگاهی بنیادین در نهاد خانواده و مدرسه هستیم. باید بپذیریم که کودک یک ظرف خالی نیست که باید با اطلاعات پر شود، یا تکه ای خمیر که بزرگسالان او را به فرم دلخواه جامعه و بازار کار دربیاورند.
در یک رویکرد آگاهی محور، «نقش خانواده و مربی تغییر می کند: از “شکل دهنده” به “راهنما”.» بزرگسال دیگر فرمانروایی نیست که تمام پاسخ ها را آماده در جیب داشته باشد، بلکه همراهی است که به پرسش ها و عاملیتِ (Agency) کودک اعتبار می بخشد.
شاید «یادگیری از راه کشف، کندتر از حفظ کردن باشد؛ اما عمیق تر، پایدارتر و معنادارتر است.» در این الگوی رهایی بخش، «معلم باید خود جویای حقیقت باشد، نه صرفا انتقال دهنده اطلاعات.» او دوشادوش دانش آموز در راه یادگیری گام برمی دارد تا کودک بتواند از راه جست وجو، معنای زندگی و جایگاه خویش را در جهان پیدا کند.
دامِ نمره: وقتی ارزش انسان شماره گذاری می شود
یکی از مهلک ترین ابزارهای این سیستمِ تقلیل گرا، نظام ارزیابیِ مبتنی بر نمره و رتبه بندی است. «نظام آموزشی که کودک را با نمره می سنجد، در واقع او را با دیگران مقایسه می کند، نه با پتانسیلِ خودش.»
این مقایسه دائمی، بذر اضطراب، رقابت مخرب و حسادت را می کارد و به کودک می قبولاند که هم کلاسی اش نه یک دوست و همراه، بلکه یک «رقیب» است که برای موفقیت باید از او پیشی گرفت. انسانی که از کودکی با خط کش دیگران اندازه گرفته شود و ارزشش به یک عدد تقلیل یابد، چطور می تواند در بزرگسالی به صلح درونی برسد؟ چطور می توان از چنین فردی انتظار داشت که در مقابل بی عدالتی های اجتماعی یا تخریب طبیعت، احساس مسئولیت کند؟
نتیجه گیری: بازگشت به کرامت انسانی
جهانِ پرهیاهو و بحران زده ی امروز، بیشتر از هر زمان دیگری به «انسان» نیاز دارد؛ انسان هایی که رسالت خویش را می شناسند، با خود و محیط پیرامونشان در صلح اند و شجاعتِ تغییر دارند.
اگر می خواهیم از چرخه ی تولیدِ انسان های ازخودبیگانه و شهروندانِ منفعل رها شویم، باید شجاعت بازبینی در رسالت آموزش را داشته باشیم. آموزش نباید بنگاهی برای تأمین نیروی کارِ مطیع باشد؛ بلکه باید پناهگاه و گلخانه ای باشد برای شکوفاییِ آگاهی، عاملیت و کرامت انسانی. تنها در این صورت است که جامعه از رقابتهای فرسایشی نجات می یابد و هر فرد، با کشف توانمندیِ منحصربه فرد خود، در جایگاه واقعی اش برای التیام دردهای جهان تلاش خواهد نمود.
*طراح و پژوهشگر حوزه ی آموزش
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان کنکوری در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب کنکوری
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۳ بعلاوه ۳