جامعه شناسی چیست؟ تعریف ساده، کاربردها، نظریه پردازان و کتاب های مرجع
کنکوری: جامعه شناسی دانشی است که رفتار انسان ها را در رابطه با جامعه، گروه ها و نهادهای اجتماعی بررسی می کند. این علم به ما کمک می نماید پدیده هایی مانند بالا رفتن سن ازدواج، مهاجرت، بیکاری، نابرابری، تغییر سبک زندگی و گسترش رسانه های اجتماعی را فقط به تصمیم های فردی نسبت ندهیم و عوامل اقتصادی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی مؤثر بر آنها را نیز ببینیم.
به گزارش کنکوری به نقل از خبر آنلاین ما هر روز در کنار ده ها و گاهی صدها انسان زندگی می کنیم؛ در خانواده، مدرسه، دانشگاه، محل کار، خیابان، وسایل حمل و نقل عمومی و شبکه های اجتماعی. خیلی از رفتارهای اجتماعی برایمان عادی و آشنا هستند، اما کمتر از خود می پرسیم چرا جامعه به صورت کنونی رفتار می کند.
چرا برخی جوانان دیرتر ازدواج می کنند؟ چرا مهاجرت برای گروهی از مردم به هدفی جدی تبدیل گشته است؟ چرا سبک زندگی نسل های مختلف تفاوت دارد؟ چرا در بعضی محله ها روابط همسایگی قوی است و در تعدادی دیگر، افراد حتی یکدیگر را نمی شناسند؟
جامعه شناسی تلاش می کند به این پرسش ها پاسخی فراتر از قضاوت های فردی و تجربه های محدود بدهد.
جامعه شناسی چیست؟
به زبان ساده، جامعه شناسی مطالعه علمی و نظام مند جامعه، روابط اجتماعی و الگوهای رفتاری انسان ها در گروه ها و نهادهای مختلف است.
جامعه شناسان بررسی می کنند:
افراد چطور با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند؛ گروه ها و نهادهای اجتماعی چطور شکل می گیرند؛ قدرت و ثروت چطور در جامعه توزیع می شود؛ فرهنگ و ارزش ها چطور بر رفتار انسان اثر می گذارند؛ تغییرات اقتصادی و سیاسی چطور زندگی روزمره را دگرگون می کنند.
موضوع جامعه شناسی فقط تحولات بزرگ سیاسی یا اقتصادی نیست. خانواده، ازدواج، دوستی، آموزش، اشتغال، مهاجرت، فقر، نابرابری، جرم، رسانه، شبکه های اجتماعی، شهرنشینی و تغییر سبک زندگی نیز از موضوعات مهم این رشته هستند.
تفاوت جامعه شناسی با قضاوت روزمره این است که جامعه شناس تنها به یک تجربه شخصی یا چند نمونه محدود تکیه نمی نماید. او تلاش می کند الگوهای گسترده تر را شناسایی و آنها را با استفاده از شواهد و شیوه های علمی بررسی کند.
جامعه شناسی چطور شکل گرفت؟
جامعه شناسی به عنوان یک رشته علمی، در قرن نوزدهم و به دنبال تحولات گسترده جوامع اروپائی شکل گرفت. انقلاب صنعتی، گسترش شهرنشینی، رشد کارخانه ها و تغییر ساختارهای اقتصادی و خانوادگی، زندگی میلیونها نفر را دگرگون کرده بود.
بسیاری از مردم از روستاها به شهرها مهاجرت کردند و شکل روابط کاری و خانوادگی تغییر پیدا کرد. در کنار موقعیت های تازه، مشکلاتی مانند فقر شهری، شرایط دشوار کار، نابرابری و بی ثباتی اجتماعی نیز افزایش پیدا کرد.
در چنین شرایطی، اندیشمندان به این نتیجه رسیدند که جامعه نیز مانند دیگر موضوعات علمی باید با مشاهده، پژوهش و روش منظم مطالعه شود.
البته جامعه شناسی از ابتدا تنها یک دیدگاه نداشت. برخی متفکران بر اقتصاد و تضاد طبقاتی تاکید می کردند، برخی فرهنگ و معنا را مهم تر می دانستند و گروهی نیز بر نظم، انسجام و نهادهای اجتماعی تمرکز داشتند. همین تفاوت دیدگاه ها به ایجاد نظریه های مختلف در جامعه شناسی انجامید.
نظریه پردازان مهم جامعه شناسی
در تاریخ جامعه شناسی، نام متفکرانی مانند اگوست کنت، کارل مارکس، امیل دورکیم و ماکس وبر جایگاه ویژه ای دارد.
اگوست کنت؛ سعی برای علمی کردن مطالعه جامعه
اگوست کنت از اولین متفکرانی بود که از اصطلاح «جامعه شناسی» بهره برد لذا به طور معمول از او به عنوان یکی از بنیان گذاران این رشته یاد می شود.
اهمیت کنت در این بود که مطالعه جامعه را از تأملات فلسفی صرف، به سوی ایجاد یک حوزه علمی مستقل سوق داد. او باور داشت جامعه را میتوان با مشاهده، طبقه بندی و شیوه های منظم مطالعه کرد.
کارل مارکس؛ اقتصاد، قدرت و تضاد طبقاتی
کارل مارکس جامعه را از زاویه رابطه میان اقتصاد، قدرت و طبقات اجتماعی بررسی کرد.
از نگاه مارکس، شیوه تولید و نحوه توزیع منابع، اهمیت بالای ی در ایجاد روابط اجتماعی دارد. او خصوصاً بر تضاد میان طبقات و دستاوردهای نظام سرمایه داری تمرکز داشت.
دیدگاه مارکس نشان داده است برای فهم پدیده هایی مانند فقر، نابرابری و مناسبات کاری، نمی توان از نقش ثروت، مالکیت و قدرت اقتصادی چشم پوشی کرد.
امیل دورکیم؛ حقیقت های اجتماعی و انسجام
امیل دورکیم از مهم ترین چهره های جامعه شناسی کلاسیک بود. او بر مطالعه «واقعیت های اجتماعی» تاکید داشت؛ یعنی الگوها و نیروهایی که خارج از فرد وجود دارند و بر رفتار او اثر می گذارند.
پژوهش مشهور دورکیم در رابطه با خودکشی نشان داد حتی پدیده ای که در ظاهر کاملا شخصی به نظر می آید، می تواند با عواملی مانند میزان پیوند، انسجام و تعلق افراد به جامعه ارتباط داشته باشد.
از این دیدگاه، رفتار انسان همیشه فقط نتیجه خصوصیت های فردی او نیست و شرایط اجتماعی نیز در آن نقش دارد.
ماکس وبر؛ معنا و کنش اجتماعی
ماکس وبر بر مفهوم «کنش اجتماعی» و معنایی که افراد به رفتار خود می دهند، تمرکز داشت.
از نظر وبر، برای فهم رفتار انسان باید بدانیم خود او چه معنایی برای عملش قائل است و با چه انگیزه ای رفتار می کند. وبر همینطور در رابطه با نقش فرهنگ، دین، قدرت و فرآیند عقلانی شدن در ایجاد جامعه مدرن پژوهش کرد.
دیدگاه او یادآوری می کند که انسان ها همیشه فقط برمبنای منفعت اقتصادی رفتار نمی کنند؛ باورها، ارزش ها و معناهای ذهنی نیز اهمیت دارند.
تخیل جامعه شناختی چیست؟
مفهوم تخیل جامعه شناختی را سی. رایت میلز، جامعه شناس آمریکایی، بیان نمود. این مفهوم به توانایی برقراری ارتباط میان تجربه های شخصی و شرایط گسترده تر اجتماعی و تاریخی اشاره دارد.
برای مثال، بیکار شدن یک نفر امکان دارد در نگاه اول مشکلی شخصی به نظر برسد. اما اگر میلیونها نفر در یک دوره زمانی با بیکاری مواجه باشند، دیگر نمی توان مساله را فقط به ضعف یا تصمیم فردی نسبت داد.
در چنین شرایطی باید عواملی مانند موارد زیر را نیز بررسی کرد:
رکود اقتصادی؛ سیاستهای اشتغال؛ تغییر فناوری؛ تحولات بازار کار؛ کاهش موقعیت های شغلی؛ و تغییر ساختار اقتصادی.
اینجا یک «مشکل شخصی» می تواند به «مسئله ای عمومی» تبدیل گردد. تخیل جامعه شناختی به ما یاد می دهد زندگی فردی خویش را جدا از تاریخ و جامعه ای که در آن زندگی می نماییم، نبینیم.
آیا برداشت های روزمره از جامعه همیشه درست هستند؟
انسان ها در زندگی روزمره دائماً در رابطه با دیگران و گروههای اجتماعی قضاوت می کنند. گاهی امکان دارد چند نفر از اطرافیان خویش را ببینیم که به شبکه های اجتماعی وابستگی زیادی دارند و نتیجه بگیریم «همه جوان ها همینطور هستند».
اما تجربه شخصی، همیشه تصویر کاملی از جامعه عرضه نمی دهد.
جامعه شناسی تلاش می کند از تعمیم های سریع فاصله بگیرد. پژوهشگر ابتدا سؤال مشخصی مطرح می کند، سپس داده جمع آوری می کند و با روش مناسب به بررسی پاسخ می پردازد.
به همین دلیل، جامعه شناسی دانشی پژوهش محور است و میان «برداشت شخصی» و «شواهد اجتماعی» تفاوت می گذارد.
جامعه شناسان چطور جامعه را مطالعه می کنند؟
جامعه شناسان از شیوه های مختلفی جهت بررسی پدیده های اجتماعی استفاده می نمایند. مهم ترین این تکنیک ها عبارت اند از:
نظرسنجی؛ مصاحبه؛ مشاهده؛ پژوهش میدانی؛ مطالعه موردی؛ تحلیل آماری؛ تحلیل اسناد و داده های موجود.
انتخاب روش به مبحث و پرسش پژوهش بستگی دارد. اگر پژوهشگر بخواهد نظر تعداد زیادی از مردم را در رابطه با یک مبحث بداند، نظرسنجی می تواند روش مناسبی باشد. اما برای شناخت عمیق زندگی یک گروه، امکان دارد از مصاحبه یا پژوهش میدانی استفاده نماید.
در یک پژوهش علمی، پرسش مطالعه، شیوه گردآوری داده ها و نحوه تحلیل آنها اهمیت زیادی دارد. هدف این است که نتیجه گیری صرفا برمبنای برداشت شخصی پژوهشگر نباشد و بتوان آنرا با شواهد بررسی کرد.
جامعه شناسی چه کاربردی در زندگی روزمره دارد؟
جامعه شناسی به ما کمک می نماید مسایل اجتماعی را پیچیده تر، اما دقیق تر ببینیم.
برای مثال، افزایش سن ازدواج را نمی توان فقط به تغییر سلیقه جوانان نسبت داد. جامعه شناس امکان دارد در رابطه با نقش عوامل زیر پرسش کند:
شرایط اقتصادی؛ تحصیلات؛ اشتغال؛ هزینه های زندگی؛ تغییر نگرش نسبت به ازدواج؛ نقش خانواده؛ رسانه ها و شبکه های اجتماعی.
حتی کاهش روابط میان همسایه ها نیز می تواند موضوعی جامعه شناختی باشد. دراین خصوص میتوان نقش آپارتمان نشینی، معماری شهری، ساعات کاری، تغییر سبک زندگی و گسترش ارتباطات مجازی را بررسی کرد.
جامعه شناسی ما را از این پرسش که «این فرد چرا چنین رفتاری کرد؟» به پرسش گسترده تر می رساند:
«چه شرایطی سبب شده چنین رفتاری در بین گروهی از مردم شکل بگیرد؟»
جامعه شناسی و فهم جامعه امروز
جامعه امروز به سرعت درحال تغییر است. فناوری های ارتباطی، شبکه های اجتماعی، مهاجرت، تغییر الگوهای اشتغال، تحول ساختار خانواده و دگرگونی سبک زندگی، روابط میان افراد را تغییر داده اند.
شبکه های اجتماعی فقط ابزارهایی برای ارتباط نیستند؛ آنها می توانند بر ایجاد هویت، روابط اجتماعی، مصرف اطلاعات و حتی تصور افراد از موفقیت اثر بگذارند.
جامعه شناسی بررسی می کند که چطور رفتارهای روزمره افراد با ساختارها و روندهای بزرگ تر اجتماعی ارتباط پیدا می کنند. از این نظر، جامعه شناسی دانشی در رابطه با گذشته نیست؛ بلکه ابزاری برای فهم حال و اندیشیدن به آینده جامعه نیز بشمار می رود.
جامعه شناسی چطور پیش داوری ها را کاهش می دهد؟
وقتی با فردی متفاوت از خود مواجه می شویم، امکان دارد رفتار او را عجیب یا غیرمنطقی بدانیم. نگاه جامعه شناختی ما را تشویق می کند بپرسیم:
این فرد در چه محیطی رشد کرده است؟ چه تجربه هایی داشته است؟ چه شرایط اقتصادی و فرهنگی بر او اثر گذاشته اند؟ خانواده، مدرسه، رسانه و گروه دوستان چه نقشی داشته اند؟
این نگاه به مفهوم تأیید همه رفتارها یا عقاید نیست؛ بلکه کمک می نماید میان «شناختن» یک رفتار و «تأیید کردن» آن تفاوت بگذاریم.
جامعه شناسی در سیاستگذاری چه نقشی دارد؟
مدیریت مسایل اجتماعی نمی تواند فقط بر حدس و برداشت شخصی استوار باشد. اگر شهری با بحران مسکن، افزایش جمعیت، تغییر الگوی مهاجرت یا کاهش مشارکت اجتماعی مواجه باشد، تصمیم گیرندگان باید بدانند این تغییرات دقیقا چطور و در بین چه گروه هایی رخداده اند.
پژوهش های جامعه شناختی می توانند در حوزه های زیر اطلاعات و تحلیل عرضه دهند:
آموزش؛ اشتغال؛ مسکن؛ خدمات شهری؛ مهاجرت؛ صدمه های اجتماعی؛ مشارکت مدنی؛ و تغییرات جمعیتی.
جامعه شناسی به تنهایی همه مشکلات جامعه را حل نمی کند، اما می تواند تصمیم گیری را از حدس و قضاوت به سوی شناخت، داده و شواهد هدایت کند.
کتاب های مرجع برای آشنایی با جامعه شناسی
برای آغاز مطالعه جامعه شناسی، کتاب های مقدماتی و کلاسیک می توانند راهنمای مناسبی باشند. همچون آثار شناخته شده دراین خصوص میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
«جامعه شناسی»؛ اثر آنتونی گیدنز
این کتاب یکی از منابع شناخته شده برای آشنایی با مفاهیم، نظریه ها و موضوعات اصلی جامعه شناسی مدرن است و موضوع هایی مانند فرهنگ، خانواده، نابرابری، سیاست، اقتصاد و تغییرات اجتماعی را بررسی می کند.
«تخیل جامعه شناختی»؛ اثر سی. رایت میلز
این اثر برای درک ارتباط میان زندگی شخصی و ساختارهای اجتماعی اهمیت زیادی دارد. میلز در این کتاب توضیح می دهد که چطور مسایل فردی می توانند با شرایط تاریخی و اجتماعی گسترده تر ارتباط داشته باشند.
«مبانی جامعه شناسی»؛ اثر بروس کوئن
این کتاب از منابع مقدماتی شناخته شده برای آشنایی با مفاهیم پایه جامعه شناسی است و می تواند برای خوانندگانی که می خواهند مطالعه این رشته را از سطح ابتدائی آغاز کنند، مفید باشد.
مطالعه این کتاب ها الزاماً از هر خواننده ای جامعه شناس نمی سازد، اما می تواند زاویه نگاه او را به خیلی از اتفاق های روزمره تغییر دهد.
جمع بندی؛ جامعه شناسی تمرین دقیق تر دیدن جامعه است
جامعه شناسی در ساده ترین تعریف، مطالعه علمی جامعه و روابط اجتماعی انسان هاست؛ اما اهمیت آن تنها به این تعریف محدود نمی شود.
این علم به ما یاد می دهد پشت خیلی از اتفاق های روزمره، مجموعه ای از عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی قرار دارد. جامعه شناسی کمک می نماید بیکاری یک فرد را از بیکاری گسترده در جامعه جدا نماییم، تفاوت سبک زندگی نسل ها را فقط به «خوب» یا «بد» بودن آنها نسبت ندهیم و برای توضیح تغییرات اجتماعی، بجای قضاوت سریع، بدنبال شواهد و الگوها باشیم.
ما هر روز در جامعه زندگی می نماییم، اما زندگی کردن در جامعه با شناختن آن یکی نیست. جامعه شناسی تلاش می کند فاصله میان این دو را کمتر کند؛ یعنی به ما بیاموزد آن چه را هر روز می بینیم، دقیق تر بپرسیم و آن چه را بدیهی به نظر می آید، باردیگر بررسی نماییم.
منبع: كنكوری
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان کنکوری در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب کنکوری
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۷ بعلاوه ۵